Тәуелсіздіктің 35 жылы ішінде Қазақстан мен Қырғызстанда Ата заң бірнеше рет өзгертілді. Әр жолы бұл реформалар демократияға жасалған қадам әрі «халықтың еркі» ретінде ұсынылды, алайда іс жүзінде олар тек билікті күшейте түсті. Соңғы мысал — биылғы жылдың 15 наурызында Қазақстанда жаңа Конституцияны қабылдау бойынша өткен референдум.
«Тәуелсіздік 2.0» жобасы аясында екі басылым — «Республика» (Қазақстан) және «Новые лица» (Қырғызстан) — бұрынғы КСРО құрамындағы екі республиканың посткеңестік қалыптасу кезеңін зерттеуде. Төмендегі мақалада Орталық Азиядағы екі елде билік Конституцияны қалай және не үшін өзгерткеніне тоқталамыз.
1993 жыл: алғашқы «тәуелсіз» және «халықтық» Ата заң
Егемендік жариялағаннан кейін посткеңестік республикаларға тәуелсіз мемлекеттің жаңа Конституциясы қажет болды. Алғашқы Ата заң Қазақстан мен Қырғызстанда 1993 жылы қабылданды.
Дәл осы Конституцияларды, екі республикада да сол кезде Жоғарғы Кеңес деп аталған тәуелсіз парламент әзірлеп, қабылдағандықтан, сарапшылар оларды нағыз «халықтың» Ата заңы деп атайды.
«Бір жылдан астам уақыт талқыланған заң жобасы тәуелсіз Қазақстанның Конституциясы ретінде қабылданды. Ол тәуелсіз мемлекеттің барлық белгілері мен қағидаларын қамтыды. 1993 жылдың басында оны 1990 жылы еркін сайлауда сайланған депутаттар қабылдады. Бұл шын мәнінде халықтық Конституция еді», — деп еске алады бұрынғы депутат Серік Әбдірахманов.
Серік Әбдірахманов — Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің 12 және 13 шақырылымдарының депутаты, кейін ол ҚР мәжіліс депутаты да болды.
Ол өз сұхбатында экс-президент Нұрсұлтан Назарбаев америкалық кәсіпкер Джеймс Гиффенмен жақындасып, 1993 жылғы Конституцияны өзгертуге және Жоғарғы Кеңесті тарату туралы шешім қабылдағанын айтып берді. Әбдрахмановтың сөзінше, сол кезде президент пен оның айналасындағы топтың депутаттармен текетіресі өте қатал еді, мұндай жағдайды қазір тіпті елестету де қиын.
Заңгер Виталий Воронов Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылым депутаты бола отырып, алғашқы Конституцияның жобасын әзірлеуге, кейінгі нұсқаларын дайындауға да белсенді қатысқандардың бірі. Оның айтуынша, сол кезеңде Жоғарғы Кеңестің Бақылау палатасы елдегі атқарушы билік жүргізген реформаларды, оның ішінде сол кезде басталған жекешелендіру үдерісін қатаң бақылауда ұстаған екен.
Қырғызстанда 1993 жылғы Конституция жобасымен «аңызға айналған» парламенттің 350 депутаты жұмыс істеді.
«Бұл шын мәнінде халықтық Конституция болды. Ол 2,5 жыл бойы қоғамда талқыланды, халықаралық сарапшылар кеңес берді. Онда егемендіктің негіздері қаланып, мемлекеттік құрылым мен басқару нысаны айқындалды, парламент президенттен күштірек болды. Бұл құжат Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы тарапынан жоғары бағаланды және әлі күнге дейін көпшілік оны біздің тарихымыздағы ең үздік Конституция деп санайды», — деп еске алады қырғыз саясаткері, Жогорку Кенештің экс-депутаты Азимбек Бекназаров.
1993 жылғы Конституция туралы сөз еткен Серік Әбдірахманов сол кезеңде елдің Ата заңы Қазақстанның құқықтық негізін қамтамасыз еткенін атап өтті, оның негізінде шамамен 280 заң қабылданған.
«1993 жылғы Конституция халықтың көңіл-күйін білдірген еді, біз парламенттік республика құрамыз деп жарияладық», — дейді Әбдірахманов.
Өз кезегінде заңгер Виталий Воронов сол кезеңде Қазақстандағы Жоғарғы Кеңес атқарушы билікке қарағанда ауқымды бақылау өкілеттіктеріне ие, өте ықпалды заң шығарушы орган болғанын айтты.
1994–1995 жылдар: билік өкілеттіктерінің кеңеюі
Алайда тәуелсіз республикалардың алғашқы конституцияларынан қуанышы ұзаққа созылмады. Арада небәрі бір жыл өткен соң, 1994 жылы Қырғызстан билігі Конституцияны өзгерту туралы шешім қабылдап, ал оған дейін «аңызға айналған парламентті» таратып жіберді.
«Сол кезде Ата заңға өзгерістер енгізуге айрықша құқығы болған парламентті айналып өту үшін жасанды саяси дағдарыс жағдайы жасалды. Акаев заңды өкілеттігі болмаса да, түзетулерді референдумға шығарды», — деп түсіндіреді Азимбек Бекназаров.
Бұл Конституцияға Қырғызстан азаматтары 1994 жылғы 22 қазанда өткен референдумда дауыс берді. Нәтижесінде екі палаталы парламент құрылып, президент Аскар Акаев өкілеттіктері кеңейтілді.
Қазақстанда оқиға ұқсас сценарий бойынша өрбіді.
1995 жылы сәуірде президент Нұрсұлтан Назарбаев жаңа Конституция қабылдау бастамасын көтеріп, бұрынғы Ата заңда билік тармақтары арасындағы тепе-теңдік жоқ деп сыңға алды. Жоғарғы Кеңес таратылды.
Адвокат Виталий Вороновтың айтуынша, сол кездегі парламент оппозицияның қызметін атқарып, бюджет пен мемлекеттік шығындарды бақылау арқылы атқарушы биліктің озбырлығына нақты тосқауыл болған.
13 шақырылымның Жоғарғы Кеңес депутаттары үкіметке сенімсіздік білдіріп, жекешелендірудің күмәнді қорытындыларын тергеп, ашық текетіреске барды.
«Ғазиз Алдамжаров басқарған Жоғарғы Кеңестің Бақылау палатасы жекешелендірудің алғашқы нәтижелерін тексеруді жүргізіп жатқан еді. Назарбаев пен оның айналасындағылар заңға қайшы әрекеттер жасады деп әшкереленді. Дәл осы жағдай 1995 жылы Татьяна Квятковскаяның Конституциялық сотқа жүгінуінің шынайы себебі болды. Ал Конституциялық сот ойдан шығарылған себеппен 13 шақырылымдағы Жоғарғы Кеңесті заңсыз деп таныды», — дейді Серік Әбдірахманов.
Оның айтуынша, дәл сол кезде президент барлық өкілеттіктерді қолына алғаннан кейін ол жаңа Конституцияны қабылдауға және екі палаталы парламент құруға кірісті.
Сол жылдың мамыр айында президенттің жарлығымен жаңа Конституция жобасын әзірлеу жөніндегі сараптамалық кеңес құрылды.
«Қажетті өзгерістер енгізілді. Президент позициясын нығайтқан өкілеттіктерге ие болды. Назарбаев және оның айналасындағы топ егемендікті, тәуелсіздікті және билікті «басып алды». Сонымен демократиялық тәуелсіз Қазақстан өмір сүруін тоқтатты десе болады», — деп есептейді Серік Әбдірахманов.
Құжаттың негізіне «үздік француз үлгісі» алынды, алайда Конституцияның қазақстандық нұсқасы оның батыстық баламасынан айтарлықтай алшақ болды.
1995 жылы 30 тамызда өткен референдумда Қазақстанда Конституцияның жаңа жобасын сайлаушылардың 90% қолдады, деп мәлімдеді билік. Бұл күн Қазақстанда мемлекеттік мереке – Конституция күні болып бекітілді.
Президенттерге тағы да көбірек өкілеттіктер берілді
Қырғызстан Конституциясын өзгертудің келесі кезеңі 1996 жылдың 10 ақпанына тұспа-тұс келді. Жаңа түзетулер іс жүзінде үкіметтің президентке тәуелділігін бекітті. Парламент үкіметті толық құрамда қызметінен босату құқығынан айырылды. Президент министрлер мен жергілікті әкімшіліктер басшыларын жеке өзі тағайындау құқығын өз қолына шоғырландырды.
Күштер тепе-теңдігі түбегейлі өзгерді: мемлекет басшысы парламентті тарату тетігін иеленді, ал заң шығарушылар оның шешімдеріне нақты ықпал ету мүмкіндігінен айырылды.
Қазақстан да көршісінен қалыспады, 1998 жылы республикада Конституцияға бірден 19 бабына түзетулер енгізілді.
Негізгі түзетулер мыналар болды: президенттік өкілеттік мерзімі бес жылдан жеті жылға ұзартылды; қатарынан екі мерзімнен артық президент болуға тыйым салатын шектеу жойылды; жас шектеуі алынып тасталды (бұрын 65 жас болатын); президенттікке кандидаттардың жасы 40 жасқа дейін көтерілді.
Сенаттың мерзімі алты жылға, ал мәжіліс мерзімі бес жылға ұзартылды. Мәжіліс депутаттарының саны 70 адамға дейін көбейтілді, оның ішінде 10 депутаттық мандат енді партиялық тізімдер бойынша бөлінетін болды.
Сол 1998 жылы Қырғызстанда да билік Конституцияны қайта өзгерту қажет деген шешімге келді. Өзгертулер жинағы 1998 жылы 17 қазанда қабылданды.
Бұл жолы басты мәселе экономика саласына қатысты болды: Конституцияда жерге жеке меншік институты бекітіліп, оған қоса мемлекет жер қойнауын және табиғи ресурстарды қорғауға міндеттелді.
Сонымен қатар саясаткерлер үшін ойын ережелері өзгерді: депутаттыққа кандидаттардың жас шегі 25 жасқа дейін төмендетіліп, елде кемінде 5 жыл тұру туралы талап алынып тасталды. Сондай-ақ, Ата заң мәтініне сөз бостандығын шектейтін заңдарға тыйым салатын декларативті норма енгізілді.
Ал үш жылдан кейін, 2001 жылдың желтоқсанында, Қырғызстан билігі Конституцияға тағы да өзгерістер енгізді. Негізінен олар тіл саясатына қатысты болды: қырғыз тілі елдегі мемлекеттік тіл мәртебесін сақтап қалды, орыс тілі ресми тіл ретінде бекітілді, басқа этникалық топтарға өз ана тілін сақтау және пайдалану құқығына кепілдік берілді.
Осылайша, бірқатар Конституцияға арналған референдум мен түзетулер арқылы екі елдегі саяси алаң жоғарғы биліктің мүдделеріне сай қалыптастырылды.
«Қызғалдақ» революциясы және Елбасы
2003 жылдың басына қарай Аскар Акаев режимі дағдарысқа тап болды. Қырғызстан өңірлерінде оппозициялық күштерді «Ақаев кетсін!» деген ұран төңірегіне біріктірген жиындар өтті.
Жағдайдың ұшығып бара жатқанын түсінген Акаев саяси айлаға барды.
«Президент оппозицияның кейбір өкілдерімен бірге Малайзияға барып, конституциялық реформалар жүргізу туралы мәмлеге келеді. Оның ішінде Конституцияның үш бабында тұңғыш президент және оның отбасы мүшелерінің қол сұғылмаушылық мәртебесін бекіту қарастырылған», — деп еске алады Азимбек Бекназаров.
Малайзияға жасалған сапардың нәтижесі — 2003 жылы 2 ақпанда өткен «қос референдум» болды. Онда сайлаушылардан Конституцияның жаңа редакциясын ғана емес, сонымен қатар Акаевқа өз өкілеттік мерзімін 2005 жылға дейін аяқтауға мүмкіндік беруді де мақұлдау сұралды.
Конституцияға тұңғыш президент пен оның отбасы мүшелерінің қол сұғылмаушылығына кепілдік беретін баптар енгізілді. Бұл тәсілді қырғыздар қазақтардан көшіріп алғандай, өйткені бұған дейін Нұрсұлтан Назарбаев та референдум арқылы өз өкілеттігін ұзартқан болатын.
Қырғыз Республикасы Орталық сайлау комиссиясының мәліметі бойынша, жаңа Конституцияны сайлаушылардың 75,5% қолдады, ал Акаевтың өкілеттігін 2005 жылдың соңына дейін сақтау үшін 79% адам дауыс берді.
Алайда басына күн туғанда Конституцияға енгізілген түзетулер Акаевты құтқара алмады.
2005 жылғы ақпанда өткен парламент сайлауындағы ауқымды заң бұзушылықтар халықтың наразылығын туғызды. Соның нәтижесінде оппозиция жеңіліп, президентінің балалары —Айдар және Бермет Акаевтар парламентке өтті.
Наразылық 2005 жылы 24 наурызда «Қызғалдақ» төнкерісіне айналды, ал Акаев Мәскеуге қашуға мәжбүр болды.
Қырғызстандағы революция толқынында 2005 жылы билікке Курманбек Бакиев келді. Оның тұсында ел Конституциясы үш рет өзгертілді, 2006 жылдың қараша мен желтоқсан айларында, және 2007 жылы.
Қазақстанда Конституцияға өзгерістер тыныш жағдайда жүзеге асып жатты, ал көрші республикада биліктің кез келген әрекеті халықтың жаппай наразылығын тудырып жатты.
2006 жылдың күзінде оппозиция үлкен митинг ұйымдастырып, халық қайтадан Бішкек көшелеріне шықты. Қарсылық бір аптаға созылып, 2006 жылдың 6 қарашасында Бакиев халық Конституциясына қол қоюға мәжбүр болды.
Алайда бір айдан кейін ол өз жақтастарымен бірге жаңа өзгертулер енгізуге бастамашылық етіп, 2006 жылы 30 желтоқсанда парламент арқылы жаңа, енді өз нұсқасындағы Конституцияны қабылдатты.
«Екі депутат Конституциялық сотқа жүгінді, сот қарашадағы және желтоқсандағы Конституцияның күшін жояды. Бұл Бакиевке 2007 жылы референдум арқылы өз Конституциясын қабылдауға бастама етуге құқық берді. Соның нәтижесінде бүкіл сайлау жүйесін өзгертуге мүмкіндік туды, өйткені сол күйдегі парламент оған бағынбайтын», — деп еске алады Азимбек Бекназаров.
Осылайша 2007 жылы Бакиев өз билігін күшейтіп, сайлау жүйесін түбегейлі қайта құрды: енді сайлау тек партиялық тізімдер бойынша өткізілетін болды. Бұл оған «Ақ Жол» партиясын құруға мүмкіндік берді, ал бағынбайтын парламент орнына толығымен тек президентке адал, тіпті отбасы секілді парламент пайда болды.
Азимбек Бекназаровтың толық сұхбатын мына сілтеме бойынша:
Қырғызстандағы революция Конституцияға енгізілген түзетулер елде билік ауысқан жағдайда шаңға айналып, онда берілген кепілдіктер тек қағаз жүзінде қалатынын көрсетті. Осыған қарамастан Қазақстанда президент Назарбаев мәртебесін Ата заңда бекітуге бет бұрды.
2007 жылы Қазақстанның Ата заңына енгізілген түзетулер «Елбасы — Ұлт көшбасшысы» ұғымын енгізіп, Нұрсұлтан Назарбаевқа тұңғыш президент ретінде ерекше мәртебе берді.
Конституцияның жаңа нұсқасында президенттік өкілеттікті екі мерзіммен шектеу туралы норма пайда болды, алайда жаңа түзетулерге сәйкес бұл шектеу тұңғыш президентке қолданылмайды. Мемлекет басшысының өкілеттік мерзімі жеті жылдан бес жылға дейін қысқартылды, бірақ іс жүзінде басқару тетіктері күшейе түсті: үкімет президентке тікелей есеп беретін болды, ал президент негізгі мемлекеттік органдардың басшыларын жеке-дара тағайындау құқығына ие болды.
Бұл өзгерістерге пікір білдірген Виталий Воронов өзге адамдардың әрекеттері үшін ұялатынын айтады.
«1993 жылы президент үшін 65 жасқа дейін жас шектеуі болған. Нұрсұлтан Әбішұлы өз уәделерін орындап, осы жасқа жеткен соң қызметінен кетеді деп болжанған. Қазір мұндай жас шектеуі жоқ. Екінші өзгеріс — қазіргі президенттің неше мәрте сайлауға түсе алатынына қатысты. Конституция өзгертілген сайын мерзімдер де жаңартылып отырды. Кейін тұңғыш президентке ешқандай мерзімдік шектеулер қолданылмайды деген норма пайда болды, содан кейін өкілеттіктерді мәңгілік ету үрдісі жүрді: Елбасы — Ұлт көшбасшысы мәртебесі енгізілді. Оның рөлі ерекше көрсетіліп, Назарбаевқа дейін бізде мемлекеттілік болмаған дегенге дейін барды. Бұл мен үшін масқара жағдай болды», — дейді ол.
2007 жылы Конституцияға енгізілген тағы бір маңызды түзету — бірмандатты округтер бойынша парламентке сайлану құқығының алып тасталуы. Сонымен қатар президенттікке кандидатқа қойылатын талаптар да өзгерді: енді ол соңғы 15 жыл бойы Қазақстанда тұрақты тұруға міндетті болды.
Жаңа билік – жаңа Конституция
2010 жылдың сәуірінде Қырғызстанда Бакиевтің билігіне наразы болған халық тағы төңкеріс жасады, оның салдарынан шамамен 90 адам қаза тапты.
Бакиев Назарбаевтың көмегімен елден қашты. Қырғызстанда билік Уақытша үкіметтің қолына өтті.
Омурбек Текебаевтың жетекшілігімен 500 адамнан тұратын Конституциялық кеңес жаңа Конституцияны әзірледі, ол 2010 жылы 27 маусымда өткен референдумда қабылданды. Құжаттың басты жаңалығы — парламенттік басқару нысанына көшу болды. Бұл жүйе бойынша үкіметті президент емес, саяси партиялар коалициясы құруы тиіс еді.
Елдің Ата заңына 2020 жылға дейін құжатқа қандай да бір өзгертулер енгізуге мораторий де енгізілген болатын. Алайда 2016 жылы Қырғызстанда Конституция бойынша жаңа референдум өтті. Оған атқарушы билікті күшейткен өзгерістер енгізілді.
Республика халықаралық құқықтың ұлттық заңнамадан басымдығынан бас тартты, терроризм үшін азаматтықтан айыру нормасын енгізді, сондай-ақ неке тек ер азамат пен әйел арасында жасалады, деп бекітілді. Сот жүйесі тәуелсіздігінен айырылды: бұған дейін тек судьялардан құралған тәртіптік комиссиялар құрамына президент пен парламент өкілдері енгізілді.
Түзетулердің негізгі бөлігі премьер-министрдің өкілеттіктеріне қатысты болды: оған бұл қызметті депутаттық мандатпен қатар атқаруға және министрлерді жеке шешімімен қызметтен босатуға рұқсат берілді. 2017 жылы Атамбаев қызметтен кеткеннен кейін күшіне енген бұл норма үкімет басшысының халық қалаулысы мәртебесінің қорғанысын сақтай отырып, парламентке тікелей ықпал ете алатын жүйе құруға бағытталған еді.
Қырғызстандағы саяси тұрақсыздық жағдайында Қазақстанда жағдай мызғымас берік боп тұрды. Бірақ мінсіздікке ұмтылыстың шекарасы жоқ қой. 2011 жылдың ақпанында республиканың Ата заңы саяси жағдайға бейімделіп қайта түзетілді: президент өз шешімімен мерзімінен бұрын сайлау жариялауға айрықша құқық алды.
Нұрсұлтан Назарбаев бұл тетікті көп күттірмей пайдаланды. Сол жылдың сәуірінде президент сайлауы өтіп, онда ол ресми дерек бойынша 95,55 пайыз дауыс алды.
2017 жылы Конституцияның 19 бабына қайтадан өзгерістер енгізілді. Президент Назарбаев жаңа мәртебеге ие болды — «Тәуелсіз Қазақстанның негізін қалаушы» деген. Үкімет енді президентке де, парламентке де есеп беретін болды, ал Министрлер кабинетінің өкілеттігін тоқтату рәсімі мәжіліс сайлауымен байланыстырылды. Конституциялық кеңестің функциялары да өзгерді: бұдан былай ол бұрынғыдай соттардың емес, ең алдымен мемлекет басшысының өтініштерін қарайтын болды.
«Конституция осылайша жерленді десе болады, ал референдумдар оны жер қойнауынан шығарып алып қайта көму сияқты әсер қалдырып отырды. Олар Конституцияны табыттан шығарып, оған өзгерістер енгізіп, қайтадан орнына қоятын. Біздің қасіретіміз осында», — дейді Серік Әбдірахманов сол түзетулерді еске алып.
Серік Әбдірахмановпен толық сұхбат мына сілтеме бойынша:
Тоқаев пен Садыров дәуірі: үш референдум және Құрылтай
Келесі конституциялық түзету Қазақстанда 2019 жылдың наурызында енгізілді. Ол кезде Нұрсұлтан Назарбаев өз еркімен президент орнынан кетіп, билікті ізбасары Қасым-Жомарт Тоқаевқа тапсырған еді.
Ал Тоқаев астананың атауын Нұр-Сұлтанға өзгерту туралы ұсыныс жасады. Заң бойынша, оны конституциялық өзгерістер арқылы жасауға болады. Сол жылы конституциялық түзетулерді енгізу мен қабылдау небәрі 18 минут алған.
«Қазір бұл үдеріс кері қайтарылып, астанаға бұрынғы атауы қайтарылғанына қарамастан, мен осы жағдай үшін әлі күнге дейін ұяламын », — дейді Виталий Воронов.
Қазақстанда алғаш рет президент ауысып, Тоқаев ел тарихындағы небәрі екінші мемлекет басшысы атанса, Қырғызстанда 2020 жылдың қазанында билікке алтыншы президент Садыр Жапаров келді. Ол арада бір ай өтпей жатып, ел Конституциясын өзгерту бастамасын көтерді. Сол кездегі биліктің айтуынша, парламенттік-президенттік жүйенің орнына «түсінікті» басқару түрі қажет болған.
Жаңа Ата заңды әзірлеумен Конституциялық кеңес айналысты. Талқылау үдерісі қырғыз қоғамында қызу сынға ұшырағанына қарамастан, араға небәрі екі ай салып, 2021 жылдың қаңтарында өткен референдум нәтижесінде Қырғызстан билік қалаған жаңа Конституция қабылдады.
«Біз мемлекеттің зайырлы сипатын әрең қорғап қалдық, өйткені оны Конституциядан алып тастау ұсынылған еді. Садыр Жапаров бұрынғы билік сияқты өкілеттіктерді өз қолына шоғырландыру жолына түсті. Тежеу мен тепе-теңдік жүйесі бұзылды. Бір адам бәрін басқарады, сол қамайды. Қырғызстан Түрікменстанға айналып бара жатыр деген болжамдар шындық бола бастады», — дейді 1990 жылдан бері Конституциялық кеңестің мүшесі болған қырғыз құқық қорғаушысы Турсунбек Акун.
Турсунбек Акунмен толық сұхбат мына сілтеме бойынша:
2022 жылдың қаңтарында Қазақстанда қайғылы оқиғалар орын алды – жаппай митингілер қатыгездікпен басып-жаншылды. Ресми мәліметтер бойынша, президент Тоқаевтың ескертусіз оқ ату туралы бұйрығының салдарынан 238 адам қаза тапты. Ал сол жылдың 5 маусымында Конституцияға өзгерістер енгізу бойынша республикалық референдум өтіп, Тоқаев пен оның командасы «Жаңа Қазақстанды» құруға кірісті.
Бұл түзетулерге сәйкес, Конституциялық кеңес Конституциялық сот болып қайта құрылды; бірмандатты округтер қайта енгізіліп, парламент мәжілісі қайтадан аралас сайлау жүйесі бойынша сайланатын болды; Қазақстанның Тұңғыш Президенті-Елбасы туралы баптар алынып тасталды; президент енді тек бір мәрте, 7 жылдық мерзімге сайлана алады; өлім жазасына тыйым салынды.
«Мұның бәрі шабыт беріп, Тоқаев бұрынғы жүйеге қарсы шыққандай көрінді. Бірақ кейін бұл үдеріс біртіндеп бәсеңдей бастады. Шабыт та уақыт өте келе сөне бастады», — дейді Серік Әбдірахманов Тоқаев енгізген түзетулер туралы.
Өз кезегінде Виталий Воронов 1993 жылдан кейін Қазақстан Конституциясына енгізілген барлық өзгерістер елдегі биліктің қиянатына тосқауыл қоятын тетіктерді қамтымайды деп санайды:
«Одан кейін болған жағдай және қазір болып жатқанның бәрі – бұл Конституцияға қарсы».
Виталий Вороновпен толық сұхбат мына сілтеме бойынша:
2026 жылы 15 наурызда республикалық референдумда қазақстандықтар, 1995 жылдан бері жетінші рет елдің жаңа Конституциясына дауыс берді.
Ескі Конституциямен салыстырғанда жаңа құжат 80 пайыздан астам өзгертілді, түзетулер 77 бапты қамтыды. Жаңа Ата заң жобасын әзірлеу және талқылау өте қысқа уақыт ішінде өтті. Қаңтар айында алғаш рет жаңа Конституция туралы айтыла бастады, ал 12 ақпанда оның жобасы жарияланды.
Президент Тоқаев енгізілген өзгерістер республиканы «суперпрезиденттік» басқару жүйесінен «беделді, ықпалды парламенті бар» президенттік республикаға көшіруге бағытталғанын деді. Алайда, іс жүзінде бұл түзетулер президенттік билікті күшейтті.
Енді президент вице-президентті қызметке тағайындайды, оны қызметінен босатады және оның өкілеттіктерін айқындайды, вице-президент пен премьер-министрді тағайындауға келісім беруден екі мәрте бас тартқан жағдайда Құрылтайды (парламент) таратады, Құрылтайға сайлау тағайындайды, сондай-ақ Конституциялық Соттың, Жоғарғы Соттың, Ұлттық Банктің, ҰҚК-нің, Орталық сайлау комиссиясының, Бас прокуратураның және басқа да маңызды мемлекеттік органдардың басшыларын тағайындайды және қызметінен босатады.
Виталий Вороновты президент өкілеттіктерінің кеңеюі алаңдатады:
«Президент үкімет басшысын, вице-президентті ұсынады, егер екі рет келісім берілмесе, Құрылтай таратылады. Егер президент шын мәнінде ықпалды парламентті қаласа, оған мұндай өкілеттіктер не үшін қажет? Мұндай жағдай 1993 жылғы Конституцияда да, 1995 жылғы Конституцияда да болмаған. Бізде бір билік тармағы басқаларынан үстем. Міне, көзге бірден түсетіні осы».
Қазақстанның жаңа Конституциясын ресми түрде сайлаушылардың 87,15%-ы қолдап дауыс берді. Құжат 2026 жылы 1 шілдеден бастап күшіне енеді. Енді Қазақстанда Конституция күні – 15 наурыз болып бекітілді.
Конституция – саяси конъюнктураның тұтқыны
Қырғызстандық құқық қорғаушы Турсунбек Акунның пікірінше, Ата заңның әрбір жаңа басшыға қарай үнемі пішіп тігілуі Қырғызстандағы жүйелілікті жойған.
«Тарих көрсеткендей, елді «дамыту» деген ізгі ниеттердің өзі адам құқықтары мен сөз бостандығы саласындағы өрескел қателіктерге тірелді. Конституцияны қоғамдық келісімшарттан жеке биліктің құралына айналдырды», — деп түйіндеді қырғыз құқық қорғаушысы.
Өз кезегінде Серік Әбдірахманов Қазақстанда «жәй Конституция Конституция үшін» деген жүйе қалыптасқанын айтады.
«Кеңестік заманда да жасандылық болған, бірақ ол кезде тәртіп басқаша еді, билік халық үшін жұмыс істейтін. Ал қазір Конституцияны көміп тастады, өкінішке қарай, билік халық үшін жұмыс істеуге құлықсыз», — деп қорытындылады экс-депутат.
Екі республиканың 35 жылдық конституциялық даму жолын талдай отырып, қуантарлық тұжырым жасау қиын. Қазақстан және Қырғызстанда Ата заң билікті күшейту үшін қолданылатын икемді құралға айналған. 2026 жылғы Қазақстандағы референдум бұл үрдісті растады.
Орталық Азияның екі елінде Конституция саяси конъюнктураның тұтқыны болып отыр. Алдағы саяси элиталардың ауысуы тағы да жаңа Конституцияға әкелмесіне және оның игілігін халық емес, билік көрмесіне кім кепіл.
Материалды Назира Дәрімбет, Юлия Козлова, Оксана Макушина (Қазақстан) және Лейла Саралаева, Даниэль Оселедко (Қырғызстан)дайындады.
«Тәуелсіздік 2.0» жобасының басқа жарияланымдарымен мына сілтемелер арқылы танысуға болады:
- «Қуаныштан көзіме жас алдым». Қазақстан мен Қырғызстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдары
- «Я плакал от счастья». Как Казахстан и Кыргызстан строили независимость в первые годы после развала СССР
БОЛЬШЕ оперативных и важных НОВОСТЕЙ в нашем Telegram-канале:
https://t.me/respublikaKZmediaNEWS и https://t.me/RESPUBLIKAexpertKZ
ПОДДЕРЖИТЕ «РЕСПУБЛИКУ»
В Казахстане почти нет независимой прессы. Власти сделали все возможное, чтобы заткнуть рты журналистам, осмеливающимся их критиковать. В таких условиях редакции могут рассчитывать только на поддержку читателей.
«Республика» никогда не зависела ни от власти, ни от олигархов. Для нас нет запретных тем. УЗНАТЬ БОЛЬШЕ О НАС можно здесь.
Поддержать нас можно разными способами — они указаны на этой странице.
